woensdag 12 juni 2013

Van der Jagt is dood

En hij blijft dood. En het NRC heeft hem vermoord. 

Marek van der Jagt is een heteroniem van de schrijver Arnon Grunberg. Hij was een Weense filosofiestudent, en niet te vergeten, bijlesleraar. Hij kwam uit een gegoede maar knotsgekke familie, met een dramatisch ingestelde moeder die onmogelijk het geluk kan vinden (en daar misschien ook helemaal niet op zoek naar is) en een vader die zijn uiterste best deed om haar gedrag te negeren. Hij was op zoek naar de 'amour fou', oncontroleerbare passie die voor hem tot geluk moest lijden. In een keten van gebeurtenissen leidt zijn zoektocht naar de amour fou echter naar de afkeer en obsessie voor de visgraat tussen zijn benen, en later ook naar desillusie en begrip voor het rampzalige huwelijk van zijn ouders. Maar nu is hij dood. Niet omdat hij van een klif is gevallen, maar omdat zijn existentie helaas niet gevalideerd kon worden na een kritisch onderzoek van het NRC Handelsblad. Marek van der Jagt bloedde dood onder de messen van Arnon Grunberg's bekentenis toen hij Van der Jagt's tweede en laatste roman presenteerde.

Arnon Grunberg heeft Marek van der Jagt niet zomaar als grap verzonnen, zoals sommigen veronderstellen. De schrijver heeft opgemerkt dat hij dit deed om met zijn verleden af te rekenen. De boeken die geschreven zijn voor de 'Marek van der Jagt-periode' bevatten veel autobiografische elementen. Grunberg wilde door middel van het creëren van een pseudoniem deze elementen van zich af schudden om als schrijver te groeien. Hierdoor werd hij deels geïnspireerd door de Amerikaanse auteur Jerzy Kosinski, die een roman schreef over een Pools jongetje in de Tweede Wereldoorlog ('De Geverfde Vogel') dat als autobiografisch werd opgevat en dat later niet bleek te zijn. Grunberg schrijft over het 'vervalsen' van je eigen verleden het volgende:
‘Mag je jezelf verzinnen? Mag je je autobiografie verzinnen? Mag je je verleden vervalsen? Mag je je uitgeven voor iemand die je niet bent, hooguit iemand die je zou willen zijn, al weet je zelfs dat op het eind niet meer zeker?’ 
De roman 'De geschiedenis van mijn kaalheid' is zogenaamd een autobiografisch debuut van Marek van der Jagt. Dit lijkt vreemd, omdat Grunberg juist af wilde van het autobiografische element in zijn boeken (dat na de Marek van der Jagt-periode ook verdween). Grunberg heeft hier een passend antwoord op:
‘Er lopen mensen rond,’ schreef hij in zijn stuk, ‘die hun leven te danken hebben aan het feit dat ze op een bepaald moment in hun leven zichzelf verzonnen hebben, hun verleden vervalsten en zich uitgaven voor iemand die ze op dat moment niet waren.’
Hoogstwaarschijnlijk heeft dit ook te maken met de achtergrond van de Joodse Grunberg. De moeder van Grunberg heeft het concentratiekamp Auschwitz overleefd, en de vader van Grunberg (naar wie dit fragment naar mijn inzicht verwijst) heeft met een vals paspoort met de naam 'Piet Zondervan' zijn leven kunnen redden.
Volgens een bachelorscriptie van Alex van Egmond van de Universiteit Leiden (ik kon de scriptie zelf niet vinden, maar ik heb hier een samenvatting gelezen) heeft Grunberg door middel van het pseudoniem zijn grenzen als schrijver verlegt en is hij veranderd. Hij heeft de autobiografische invloeden los kunnen laten en schrijft nu meer moralistische stukken. Als lezer van zijn columns (onder zijn tweede naam Yasha) in de VPRO gids, wekelijks een Voetnoot in de Volkskrant en zijn blog kan ik in ieder geval beamen dat veel van Grunberg's stukken een moralistische en ook filosofische insteek hebben. Zo schrijft hij in de VPRO gids van 7 juni over eerlijk zijn, en 'het gebod om eerlijk te zijn, vaak haaks staat op het gebod om de ander niet te kwetsen'.

Ik vond 'De geschiedenis van mijn kaalheid' een amusante roman. Het verhaal van de hulpeloze en gedesillusioneerde Van der Jagt is grappig. De neergezette karakters zijn bizar en hun gedachten en uitspraken onvoorspelbaar en onhandig. Ik heb geen boeken van Grunberg gelezen (alleen columns) en de droogkomische schrijfstijl kwam mij dus maar vaag bekend voor, maar de wijze waarop de filosofische gedachten van Marek van der Jagt werden geuit zijn uniek en onmiskenbaar Grunberg. 


TONIOOO!

De hoofdpersoon van de roman Tonio is de schrijver zelf: Adri van der Heijden. Tonio is een requiemroman, een genre waar Van der Heijden ervaring mee heeft. Hij schreef al eerder requiemromans met als onderwerp zijn vader (Asbestemming). Tonio is echter uniek. Je eigen zoon moeten begraven is misschien wel de ergste nachtmerrie die je als vader kan hebben, of in de woorden van Van der Heijden: ‘je kunt duizend doden sterven bij de gedachte aan wat je kind kan overkomen, en al die doden heb ik ook gestorven in de loop van de jaren’. Het boek is Van der Heijden zijn manier om de dood van zijn zoon te verwerken. In plaats van de heftige gevoelens die optreden bij zulke dramatische gebeurtenissen, schreef hij er een boek over dat nu net een bestseller werd waardoor hij er zijn hele leven aan herinnerd zal worden. Toch is het volgens hem de enige manier om het overlijden van Tonio een plek te geven in zijn leven. Hij wil dat iedereen Tonio leert kennen, zodat de herinnering aan hem voort zal blijven bestaan.

Een van de eerste gedachten die in mij opkwamen was dat Van der Heijden een levensgenieter is. Hij is een nogal gezette man, wat waarschijnlijk komt door een combinatie van lekker eten, wijn en weinig bewegen omdat hij zich de hele dag achter een computer bevindt. Een deel in het begin van het boek speelt zich af in Aix, waar Van der Heijden met zijn vrouw Mirjam Rotenstreich de knoop doorhakt en tot de verwekking van het kind dat later Tonio blijkt te zijn, overgaat. In Aix vloeit de wijn rijkelijk, en ik vermoedt dat Van der Heijden vaker een glas drinkt. In de proloog, ‘waar ik katerig in de kuip lag’ en waar Tonio’s naam wordt verzonnen, speelt alcohol een niet te negeren rol. Dit is zeker het geval in de latere delen van het boek. De fles is (overigens niet de eerste keer in de literatuur) een middel om de pijn die veroorzaakt werd door de dood van Tonio te verzachten.

Tijdens het lezen van Tonio leerde ik Van der Heijden kennen als een man die heel erg van zijn zoon houdt. Net als alle andere ouders (dat mag ik hopen) is hij soms doodsbenauwd dat zijn kind iets overkomt. Hij voelt ook de plicht om zijn kind te moeten beschermen. Dit is het centrale conflict in de roman. Van der Heijden voelt dat hij deze plicht heeft verzaakt. Zijn zoon is overleden, en dat is zijn schuld. Hij voelt dat, omdat hij (deels) de oorsprong is van het leven van zijn zoon, ook verantwoordelijk is voor de beëindiging van dit leven.


Na het schrijven van Tonio zondigt Van der Heijden zich af van de buitenland. Hij wint verschillende prijzen voor het boek (zoals de NS publieksprijs) en laat zijn vrouw deze in ontvangst nemen. Naar het verhaal vorderde, werd Van der Heijden steeds bedroefder en wanhopiger en ik kon de zelfgekozen isolatie vanuit dat perspectief begrijpen. Ik heb het gevoel zijn leed te hebben leren kennen door het lezen van Tonio. Het is hem zowaar gelukt om een jongen van 17 een kijk te geven onder de hersenpan van een vader die zijn zoon verliest. 



Meer informatie over Adri van der Heijden kan hier gevonden worden.